แนวโน้มของการพัฒนาสังคมไทย

สังคมไทยในอนาคต

          สังคมไทยในอนาคต จะมีการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างอายุประชากรในอีก  20  ปีข้างหน้า กล่าวคือ สัดส่วนของ
ประชากรวัยเด็กจะลดลง แต่สัดส่วนของประชากรวัยแรงงาน และวัยสูงอายุจะเพิ่มสูงขึ้น จะทำให้โครงสร้างการผลิต
จะมีการเปลี่ยนแปลง จากสังคมเกษตรกรรมเป็นสังคมอุตสาหกรรมมากขึ้น โดยการผลิตนั้นจะอาศัยเทคโนโลยีระดับ
กลางและระดับสูงเพิ่มมากขึ้น การเกษตรจะเน้นการผลิตพืชผลที่ไม่ต้องใช้เนื้อที่ในการเพาะปลูกมากเหมือนพืชหลัก
ชนิดเดิม ส่วนภาคอุตสาหกรรมจะเน้นอุตสาหกรรมพื้นฐานที่เอื้อต่ออุตสาหกรรมส่งออกมากขึ้น ดังนั้นประชาชนใน
ชาติจะต้องมีคุณลักษณะในเรื่องของการมีเหตุผล มีความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ สามารถวิเคราะห์ปัญหา และการทำงาน
อย่างเป็นระบบ รู้จักพึ่งตนเอง และมีความเมตตากรุณาต่อเพื่อนมนุษย์ เพื่อที่จะสอดคล้องกับสภาพสังคมไทยใน
อนาคต อันจะช่วยให้สามารถปรับตัวเข้ากับสภาพสังคมได้อย่างไม่มีปัญหา

แนวคิดการพัฒนาสังคมไทย

ในช่วง 30 ปีที่ผ่านมา ประเทศไทยมีการพัฒนาแบบทันสมัย ซึ่งมุ่งเน้นการพัฒนาวัตถุ มุ่งความร่ำรวยของคนเพียง
บางกลุ่มแต่ไม่ “พัฒนามนุษย์” ก่อให้เกิดผลกระทบทางด้านความสมดุลระหว่างมนุษย์ สังคมสิ่งแวดล้อม ระบบ
เศรษฐกิจของสังคมสมัยใหม่ ก่อให้เกิดปัญหาตามมาหลายประการ เช่น การแตกสลายของครอบครัวในชนบท
ปัญหาโสเภณีเด็ก โรคเอดส์ ปัญหาอาชญากรรม ปัญหาสิ่งแวดล้อม ฯลฯ ปัญหาดังกล่าวเป็นผลกระทบจากการ
พัฒนาที่คำนึงถึงแต่ความร่ำรวยทางด้านเศรษฐกิจทั้งสิ้น

การพัฒนา ควรมาจากรากฐานของตัวเองคือจากวัฒนธรรม ซึ่งเป็นวิถีชีวิตของสังคมทั้งมวล ถ้าพัฒนาโดยทุบรากฐาน
ของตัวเองทิ้ง เอาแบบอย่างของคนอื่นมาเป็นฐานการพัฒนานั้นย่อมโยกคลอน ไม่มีความมั่นคงและก่อให้เกิดความ
วุ่นวายในที่สุด นอกจากนั้นการพัฒนาจะต้องเชื่อมโยงธรรมชาติแวดล้อม มนุษย์ สังคมเข้าด้วยกัน ไม่ใช่การพัฒนา
เฉพาะอย่าง เช่น การพัฒนาสมัยใหม่ที่จับเฉพาะอย่างเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เช่น ด้านเศรษฐกิจ ก็มุ่งเน้นเฉพาะตัวเลข
ที่เติบโต ถ้าเติบโตมากก็เป็นสิ่งที่ดี โดยไม่คำนึงถึงผลกระทบทางด้านมนุษย์และสังคม หรือต่อสิ่งแวดล้อมว่าจะเป็น
อย่างไรบ้าง

จากการที่การพัฒนาสังคมไทยในอดีตก่อให้เกิดปัญหาต่อเนื่องมาจนปัจจุบัน ขณะนี้สังคมไทยตระหนักแล้วว่า แนวคิด
การพัฒนาประเทศในอดีตก่อให้เกิดผลเสียมากกว่าผลดี สังคมไทยจึงต้องมีการปรับเปลี่ยนยุทธวิธีการพัฒนา จากการ
เน้นพัฒนาเศรษฐกิจแบบดั้งเดิม การนำแนวคิดการพัฒนาจากภายนอกมาใช้ มาเป็น

    1. รัฐจะไม่ผูกขาดการพัฒนาทั้งด้านแนวคิดและแนวปฏิบัติอีกต่อไป เนื่องจากในปัจจุบันประชาชนไทยโดยส่วนใหญ่
      เริ่มรับรู้และได้รับผลจากการพัฒนา ทั้งในด้านบวกและด้านลบ จึงเกิดมีสำนึกใหม่ต่อการพัฒนาว่า การพัฒนาเป็น
      เรื่องของคนทุกคน เป็นเรื่องที่ต้องระดมสรรพกำลังจากทุกส่วนของประเทศจากคนทุกกลุ่ม เพราะลำพังเพียงแต่
      รัฐฝ่ายเดียวไม่สามารถดำเนินการพัฒนาให้บรรลุเป้าหมายที่วางไว้ได้ ประชาชนจะต้องเข้ามามีส่วนร่วมในการ
      พัฒนาสังคม
    2. เกิดความพยายามที่จะแสวงหาแนวคิดและแนวปฏิบัติ ที่ก่อตัวมาจากพื้นฐานของสังคมไทยเอง โดยกระบวนการ
      พัฒนาต้องมีรากฐานอยู่ที่ชุมชน มีวิถีจากเบื้องล่างสู่เบื้องบน กล่าวคือกระบวนการพัฒนาต้องสอดคล้องกับวิถีชีวิต
      และวัฒนธรรมของชุมชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งชุมชนชนบท เพราะประชาชน 80% ของไทยอาศัยอยู่ในชนบท
      ซึ่งต้องเริ่มจากสภาพความเป็นจริงของชุมชน เริ่มจากสิ่งที่ชุมชนมีและให้ชุมชนเป็นผู้ตัดสินใจและดำเนินการ
      แทนที่จะถูกสั่งการ หรือถูกพัฒนาโดยคนจากภายนอกเหมือนในอดีตที่ผ่านมา

นอกจากนั้น การพัฒนาสังคมมีแนวโน้มที่จะเป็นดังนี้

    1. การพัฒนาสังคมจะให้ความสำคัญแก่การพัฒนาคนมากขึ้น แทนที่จะมุ่งลงทุนพัฒนาบริการสังคมอย่างที่เคยทำมาแล้ว
    2. การพัฒนาสังคม จะมองภาพการพัฒนาเป็น “สังคมส่วนรวม” มากกว่าที่จะพยายามพัฒนาเป็นด้าน ๆ หรือเป็นเรื่อง
      ซึ่งจะช่วยให้การพัฒนาสังคมในด้านต่าง ๆ ผสมผสานได้
    3. การพัฒนาสังคมจะกำหนดเป้าหมายการพัฒนาเป็นสังคมส่วนรวมที่เป็นรูปธรรมชัดเจน สามารถวัดผลได้ เช่น การกำหดนคุณภาพชีวิตของประชาชนในชาติ ในรูปของเกณฑ์วัดความจำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.)

โดยมีกลไกของการพัฒนาสังคมดังนี้

    1. ชุมชนจะมีส่วนร่วมในการพัฒนาสังคมมากขึ้น
    2. องค์กรเอกชนจะมีบทบาทในการพัฒนามากขึ้น
    3. การประกันสังคม ซึ่งเป็นการร่วมกันออกค่าใช้จ่ายแบบไตรภาคี จากรัฐบาล นายจ้างและลูกจ้าง จะมีบทบาทในการพัฒนาสังคมมากขึ้น ทั้งในด้านการคุ้มครองและการให้ผลประโยชน์ทดแทนต่าง ๆ
          จากแนวคิดการพัฒนาในปัจจุบันที่มุ่งเน้นพัฒนาคนโดยพัฒนาจิตใจและพัฒนาศักยภาพของประชาชน    
เนื่องจากคนเป็นทรัพยากรที่สำคัญและมีค่ายิ่งในการพัฒนา ซึ่งเมื่อคนมีการพัฒนาแล้ว ย่อมจะส่งผลถึงชุมชน
และสังคมต่อไป

กระบวนการพัฒนาสังคม

ยุทธวิธีการพัฒนาสังคมที่เน้นเศรษฐกิจโดยรวมมากกว่าการกระจายรายได้ การรวมศูนย์อำนาจไว้ยังส่วนกลาง การนำ
แนวคิดการพัฒนาจากภายนอกมาใช้ และการเน้นพัฒนาเศรษฐกิจแบบดั้งเดิม เป็นยุทธวิธีพัฒนาสังคมที่ผิดพลาด
ก่อให้เกิดปัญหาทั้งระดับบุคคลและปัญหาสังคม ซึ่งเมื่อเกิดปัญหาสังคมขึ้นจึงเกิดแนวคิดเรื่องกระบวนการพัฒนา อันเป็นยุทธวิธีการพัฒนาสังคมที่เหมาะสม และส่งผลถึงการพัฒนาด้านสังคมจิตใจ วัฒนธรรม ด้านเศรษบกิจ ด้านการ
เมือง และด้านสิ่งแวดล้อมต่อไป ซึ่งกระบวนการพัฒนาสังคมเริ่มต้นจากการพัฒนาคน การพัฒนาศักยภาพของประชาชน
ประกอบด้วย 6 ขั้นตอน คือ

    1. การส่งเสริมให้ประชาชนตระหนักรับรู้ปัญหา
    2. การหาทางเลือกในการแก้ปัญหา
    3. การเลือกทางเลือกที่เหมาะสมในการแก้ปัญหา
    4. การปฏิบัติกิจกรรมตามทางเลือก
    5. การทบทวนและปรับปรุงการดำเนินงาน
    6. การประเมินผล
    7. ซึ่งมีรายละเอียด ดังนี้

      1. การส่งเสริมให้ประชาชนตระหนักรับรู้ปัญหาเป็นขั้นแรกในการที่จะแก้ปัญหา ซึ่งมีขั้นตอนวิเคราะห์ปัญหาคือ

      2. การหาทางเลือกในการแก้ปัญหาหลังจากที่ระบุปัญหา และเรียงลำดับความสำคัญของปัญหาแล้ว ก็จะทำให้
      ทราบว่าปัญหาใดบ้างของหมู่บ้านที่จะถูกนำมาแก้ไขซึ่งในการแก้ปัญหาจะต้องแก้ที่สาเหตุที่แท้จริงของปัญหา

      3. การเลือกทางเลือกที่เหมาะสมในการแก้ปัญหา โดยเลือกทางเลือกที่เหมาะสมกับทรัพยากรและศักยภาพ
      ที่จะทำให้เกิดประโยชน์สูงสุด มีความคุ้มค่า มีความพร้อมและมีความเป็นไปได้ในการดำเนินการ โดยยึด
      “การคิดเป็น” กล่าวคือ การรวบรวมข้อมูลประกอบการตัดสินใจ ซึ่งเป็นข้อมูล 3 ด้าน คือข้อมูลเกี่ยวกับตนเอง
      ข้อมูลด้านสังคม สิ่งแวดล้อม และข้อมูลเกี่ยวกับหลักวิชาการ แล้วนำมาวิเคราะห์เปรียบเทียบทางเลือก
      เพื่อให้เกิดการตัดสินใจที่เหมาะสม มีความพอดีระหว่างตนเองกับสังคมที่ตนเองอาศัยอยู่

      4. การปฏิบัติกิจกรรมตามทางเลือกเมื่อประชาชนเลือกทางเลือกที่จะดำเนินการแก้ปัญหาแล้ว อันดับต่อไป
      ต้องส่งเสริมให้ประชาชนได้เรียนรู้ และสามารถดำเนินการในเรื่องของการจัดทำแผนปฏิบัติการ ดำเนินการ
      ตามแผนและการบันทึก

      5. การทบทวน และปรับปรุงการดำเนินงาน เป็นภารกิจที่ต้องกระทำควบคู่ไปกับการปฏิบัติกิจกรรมตามแผน
      ที่กำหนดไว้ เนื่องจากระหว่างการดำเนินการปฏิบัติกิจกรรม อาจจะมีอุปสรรคต่าง ๆ ที่จะก่อให้เกิดปัญหา ทำ
      ให้การปฏิบัติกิจกรรมได้ผลไม่เต็มที่ จึงต้องมีการปรับแผน และวิธีดำเนินงานเสียใหม่เพื่อจะได้บรรลุผล
      ที่ต้องการ ต่อไป

      6. การประเมินผล เป็นการประเมินผลกระบวนการที่ปฏิบัตินั้นบรรลุวัตถุประสงค์หรือเป้าหมายที่กำหนดไว้หรือ
      ไม่ โดยการเปรียบเทียบผลที่เกิดขึ้นกับเป้าหมายที่กำหนดไว้ในแผน โดยกระบวนการพัฒนาสังคมนั้นประชาชน
      จะต้องเข้ามามีส่วนร่วมในทุกขั้นตอน ซึ่งจะทำให้แก้ปัญหาได้ตรงกับความต้องการของสภาพที่เป็นจริงของ
      ชุมชนและสังคมนั้น