ตอนที่ 3
ลักษณะทั่วไปของกล้วยไม้ไทยสกุลช้าง


ถิ่นกำเนิดในประเทศไทย
     เป็นการบังเอิญที่คำเรียกชื่อภาษาไทยว่า "ช้าง" ในวงการกล้วยไม้นั้นมีความ
หมายเป็น 2 อย่างคือ อย่างหนึ่งเป็นชื่อสกุลของกล้วยไม้สกุลหนึ่ง คือ
"กล้วยไม้สกุลช้าง" อีกอย่างหนึ่งเป็นชื่อของกล้วยไม้ชนิดหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า "ช้าง"
(Rhybchostylis gigantea) ซึ่งจัดอยู่ในกล้วยไม้สกุลช้างนั้นเองจากการ
สำรวจพบว่ากล้วยไม้สกุลช้างที่มีอยู่ในโลก มีถิ่นกำเนิดอยู่ใน ภูมิภาคแถบไทย พม่า ประเทศในแถบอินโดจีน มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ อินเดีย ศรีลังกา ภาคใต้ของหมู่เกาะ
ในทะเลจีน และหมู่เกาะอินเดียตะวันออกส่วนในประเทศไทยพบว่ากล้วยไม้สกุลช้าง
มีกระจัดกระจายอยู่ทั่วไปทุกภาค บางภาคอาจมีกล้วยไม้สกุลช้างชนิดหนึ่งแต่ไม่มี
อีกชนิดหนึ่ง

---

การจำแนกชนิดตามหลักพฤกษศาสตร์
    มีผู้พบกล้วยไม้สกุลช้างอยู่ตามธรรมชาติเพียง 4 ชนิดเท่านั้น คือ ช้าง
(Rhybchostylis gigantean) ไอยเรศหรือพวกมาลัย (Rhybchostylis
retusa) เขาแกะ (Rhybchostylis coelestis) และช้างฟิลิปปินส์
(Rhybchostylis violacea) สำหรับ 3ชนิดแรกมีถิ่นกำเนิดในประเทศไทย
และประเทศใกล้เคียงส่วนช้างฟิลิปปินส์มีถิ่นกำเนิดอยู่ในประเทศฟิลิปปินส์
กล้วยไม้สกุลช้างมีการเจริญเติบโตแบบฐานเดี่ยว มีลักษณะที่ค่อนข้างจะแตกต่าง
ไปจากกล้วยไม้สกุล อื่น ๆ คือ มีลำต้นสั้น แข็งแรงรูปทรงของลำต้นอาจเปลี่ยนแปลง
ไปตามสภาพของต้นไม้หรือสิ่งที่เกาะอาศัยอยู่ เช่น ลำต้นอาจตั้งตรงขึ้นไป หรือเอน หรือห้อยย้อยลงแล้วปลายยอดเงยขึ้น ใบแข็ง หนา ค่อนข้างยาว อวบน้ำ เรียงชิดกัน
อยู่บนลำต้น ใบเป็นร่อง หน้าตัดของใบรูปตัววี สันล่างของใบเห็นได้ชัด ใบอาจมีหรือ
ไม่มีเส้นใบเป็นเส้นขนานสีจาง ๆ หลาย ๆ เส้นตามความยาวของใบปลายใบหยักมน
หรือเป็นฟันแหลมไม่เท่ากัน รากเป็นประเภทรากอากาศ คือเป็นรากที่มีขนาดใหญ่
แขนงรากใหญ่ ปลายรากมีสีเขียวซึ่งสามารถปรุงอาหารด้วยวิธีสังเคราะห์ด้วยแสงได้ ช่อดอกอาจห้อยลงหรือตั้งขึ้น ความยาวของช่อดอกเกือบเท่า ๆ กับความยาวของใบ
มีดอกเป็นจำนวนมากแน่นช่อดอก กลีบนอกและกลีบในของดอกแผ่ออก อาจมีจุดหรือ
ไม่มีจุดสีม่วงหรือสีน้ำเงินก็ได้ ขนาดของกลีบนอกโตกว่ากลีบใน เส้าเกสรสั้น ปากไม่ม
ีข้อพับ ปลายปากไม่หยัก หรือหยักเป็นลอนเล็ก ๆ 3 ลอน ปลายปากชี้ตรงไปข้างหน้า ปากเชื่อมต่อกับฐานสั้น ๆ ของเส้าเกสร จึงดูเหมือนว่าไม่มีฐานของเส้าเกสร เดือยของ
ดอกแบน ชี้ตรงไปข้างหลัง มีอับเรณู 2 ก้อน แยกออกจากกัน ออกดอกปีละครั้ง บางต้น
อาจมีดอกครั้งละหลาย ๆ ช่อ

---

ลักษณะเฉพาะของแต่ละชนิด

1. ช้าง (Rhybchostylis gigantean)

     ถิ่นกำเนิดของกล้วยไม้ช้างมีทั้งในภาคเหนือ เช่น เชียงใหม่ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
เช่น หนองคาย มุกดาหาร สกลนคร เลย นครราชสีมา ต่ำลงมาจนถึงตอนเหนือของภาค
กลางเช่น นครสวรรค์ ชัยนาท และภาคตะวันออก เช่น ปราจีนบุรีและยังพบแถบ
จังหวัดกาญจนบุรีด้วย พบขึ้นในป่าที่ระดับความสูงประมาณ 260-350 เมตร
จากระดับน้ำทะเล ในต่างประเทศพบที่พม่า ตอนใต้ของจีน ประเทศในแถบ
อินโดจีน อินโดนีเซีย และหมู่เกาะทะเลจีใต้ กล้วยไม้ชนิดนี้เป็นที่นิยมเลี้ยงกัน
มาก เลี้ยงได้ง่ายและมีดอกให้ชมทุกปีกล้วยไม้ช้างมีรูปร่างใหญ่โตกว่า
กล้วยไม้ชนิดอื่น ๆ ในสกุลเดียวกันใบหนาค่อนข้างแข็ง ยาวประมาณ
25-30 เซนติเมตร กว้างประมาณ 5-7 เซนติเมตร ปลายใบเป็นแฉก 2 แฉก
มน และสองแฉกของใบไม่เท่ากัน รากเป็นรากอากาศ มีขนาดใหญ่ ปลายราก
มีสีเขียว ช่อดอกเป็นรูปทรงกระบอกโค้งพองาม ช่อดอกยาวประมาณ 20-40
เซนติเมตร มีดอกแน่นช่อ ช่อละ 25-60 ดอก ขนาดดอกประมาณ
2.5-3.0 เซนติเมตร กลีบนอกบนกว้างประมาณ 0.8 เซนติเมตร ยาวประมาณ
1.5 เซนติเมตร ส่วนกลีบนอกล่างทั้งคู่กว้างยาวพอ ๆ กันกับกลีบนอกบน หรือกว้าง
กว่าเล็กน้อย โดยเฉพาะอย่างยิ่งส่วนที่อยู่ใกล้โคนกลีบ กลีบในกว้างประมาณ 0.5
เซนติเมตร ยาวประมาณ 1.4 เซนติเมตร ปลายกลีบเป็นส่วนที่กว้างที่สุด เดือยดอก
ยาวประมาณ 0.6-0.7 เซนติเมตร สองข้างเบนเข้าหากัน แผ่นปากยาวประมาณ
1.2 เซนติเมตร ตอนใกล้ปลายกว้างประมาณ 0.7 เซนติเมตร ปลายแผ่นปากหนา
และแข็ง อยู่ในลักษณะเหยียดตรงไปข้างหน้า ปลายปากมี 3 แฉก สองแฉกข้างมน
แฉกกลางมน และมีขนาดเล็กกว่ามาก ใกล้โคนปากด้านบนมีสันนูนเตี้ย ๆ 2 สัน ดอก
มีกลิ่นหอมฉุน หอมไกล ดอกบานในระหว่างเดือนธันวาคมถึงเดือนกุมภาพันธ์
และบานทนได้ประมาณสองหรือสามสัปดาห์การที่ช้างเป็นกล้วยไม้ที่มีลำต้น ใบ
ราก ช่อดอก และดอกใหญ่กว่าชนิดอื่น ๆ จึงอาจเป็นเหตุให้ได้ชื่อว่า "ช้าง" แต่บางท่านก็ให้ข้อคิดว่าอาจเป็นเพราะดอกที่อยู่ในช่อดอกของกล้วยไม้ชนิดนี้มี
รูปร่างคล้ายหัวช้าง โดยมีเดือยดอกเป็นคล้ายกับงวง จึงได้ชื่อเช่นนั้น

     ช้างแบ่งออกเป็น 3 ประเภท โดยแบ่งตามลักษณะสีของดอก คือ ช้างกระ
ช้างแดงและช้างเผือก ทั้งสามประเภทเป็นพันธุ์ป่าที่เป็นพันธุ์แท้พันธุ์เดียวกัน
มีลักษณะลำต้นใบ ราก ช่อดอก และดอกคล้ายคลึงกัน แต่ต่างกันตรงที่สีของดอก
คือช้างกระจำมีดอกสีขาวประด้วยจุดสีม่วงแดงช้างแดงดอกมีสีม่วงแดงทั้งดอก
หรือเกือบทั้งดอก และช้างเผือกจะมีดอกสีขาวล้วนศาสตราจารย์ระพี สาคริก
สรุปไว้ว่าสีของดอกนั้นเกิดจากขนาดและความหนาแน่นของจุดสีม่วงแดงบนพื้น
กลีบดอกสีขาว ถ้าดอกมีขนาดจุดสีม่วงแดงไม่ละเอียดนักและไม่ใหญ่โตนักมี
จำนวนจุดประปรายพอสมควร ไม่หนาแน่นเกินไป คือ ช้างกระแต่ถ้าดอกมี
จุดสีม่วงแดงโตจนปกคลุมพื้นที่สีขาวทั้งหมดของดอกหรือเห็นสีขาวเหลือเพียง
เล็กน้อย ก็เรียกว่าช้างแดง และถ้าดอกมีแต่พื้นสีขาว ไม่มีจุดสีม่วงแดงเลย เรียกว่า
ช้างเผือก  

      ยังมีช้างอีกชนิดหนึ่งที่พบในป่าทางภาคเหนือของไทย เช่น ในบริเวณ
จังหวัดเชียงใหม่ เรียกว่า "ช้างดำ" หรือ "ช้างค่อม" ลักษณะทั่วไปของดอก
รวมทั้งสีของดอกเหมือนช้างกระธรรมดา แต่มีส่วนที่แตกต่างไปเล็กน้อย เช่น
ใบกว้าง หนา ทรงต้นใหญ่โตกว่า สีของใบค่อนข้างเขียวคล้ำ ช่อดอกและขนาด
ดอกค่อนข้างใหญ่และแน่นกว่า ช้างชนิดนี้จัดว่าเป็นช้างกระชนิดหนึ่ง

     ช้างสีประหลาด เป็นอีกชนิดหนึ่งซึ่งเกิดจากการผสมพันธุ์ระหว่างช้างแดง
กับช้างกระ มีลักษณะลำต้น ใบ ราก ช่อดอก เหมือนกับช้างธรรมดา แต่สีของดอก
มีจุดสีม่วงแดงใหญ่กว่าช้างกระบางต้นจุดสีมีขนาดใหญ่จนเกือบเต็มกลีบดอก
คล้ายกับสีของดอกช้างแดง แต่ยังมีสีขาวของพื้นกลีบดอกเหลืออยู่ค่อนข้างมาก
ช้างสีประหลาดจึงน่าจะจัดไว้ในประเภทช้างกระอีกชนิดหนึ่งด้วย

2. ไอยเรศหรือพวงมาลัย (Rhybchostylis retusa)

     ไอยเรศเป็นกล้วยไม้ป่าพันธุ์แท้ที่มีถิ่นกำเนิดกระจายไปทั่วประเทศ ในต่าง
ประเทศมีพบที่ศรีลังกา เนปาล ภูฏาน พม่า จีน ประเทศแถบอินโดจีน มาเลเซีย
ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย และหมู่เกาะบอร์เนียวในประเทศไทยพบอยู่ในป่าระดับ
ความสูงตั้งแต่ประมาณ 150-1,200 เมตรจากระดับน้ำทะเล ปลูกเลี้ยงได้ง่าย
ให้ดอกทุกปี และชอบแสงแดดมากกว่ากล้วยไม้ช้าง

      ไอยเรศมีลำต้นใหญ่แข็งแรงคล้ายกับกล้วยไม้ช้าง แต่ใบยาวกว่าและแคบกว่า
คือใบขายประมาณ 40 เซนติเมตร กว้าง 4 เซนติเมตรมีทางสีเขียวแก่สลับกับสีเขียว
อ่อนตามอความยาวของใบคล้ายกล้วยไม้ช้าง โค้งห้อยลง ยาว 30-50 เซนติเมตร
ก้านช่อยาวถึง 10 เซนติเมตร มีดอกแน่นช่อ ในหนึ่งช่อมีดอกประมาณ 150 ดอก
มากกว่ากล้วยไม้ช้างรูปร่างลักษณะของช่อดอกที่ยาวเป็นรูปทรงกระบอกคล้ายกับ
ลักษณะของพวงมาลัย จึงเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า "พวงมาลัย" ต้นใหญ่ ๆ มักจะแตกหน่อ
ที่โคนต้น เกิดเป็นกอเป็นกอใหญ่ขึ้นได้

     สีพื้นของกลีบนอกและกลีบในของดอกเป็นสีขาว มีจุดสีม่วงประปราย กลีบนอก
บนยาวประมาณ 1.2 เซนติเมตร กว้างประมาณ 0.7 เซนติเมตร กลีบนอกล่างกว้าง
ประมาณ 1.0 เซนติเมตร กลีบในยาวประมาณ 1.2 เซนติเมตร กว้างประมาณ
0.6 เซนติเมตร เดือยดอกมีสีม่วงอ่อน สองข้างเบนเข้าหากันยาวประมาณ 0.8
เซนติเมตร แผ่นปากยาวประมาณ 1.2 เซนติเมตร มีลักษณะโค้งขึ้นบนแล้วยื่นไป
ข้างหน้า โคนแผ่นปากกว้าง 0.5 เซนติเมตร ตรงใกล้กับปลายแผ่นปากกว้าง 0.8
เซนติเมตร มีแต้มสีม่วงตรงกลางแผ่นปากส่วนโคนและปลายสุดของแผ่นปากเป็น
สีขาว ปลายแผ่นปากเว้า เส้าเกสรเห็นชัด ฤดูออกดอกประมาณเดือนเมษายนถึง
พฤษภาคม ดอกจะบานอยู่ได้ประมาณสองสัปดาห์ไอยเรศเผือกคือไอยเรศ
ที่มีดอกสีขาว ไม่มีสีม่วงปะปนอยู่เลย ซึ่งหาได้ยากการปลูกไอยเรศอาจเกาะ
ไว้กับกิ่งหรือท่อนไม้ในบริเวณที่ได้รับแสงแดด หรือจะปลูกลงกระเช้าไม้ แขวน
ไว้ในบริเวณที่ได้รับแสงแดดเพียงพอคือควรให้ได้รับแสงแดดมากกว่ากล้วยไม้
ช้างเล็กน้อย และควรปลูกในราวเดือนพฤษภาคมถึงกรกฎาคม ซึ่งเป็นระยะปลาย
ฤดูแล้ง ต้นฤดูฝน เนื่องจากรากกำลังเติบโตดี

3. เขาแกะ (Rhybchostylis coelestes)

     เขาแกะมีถิ่นกำเนิดกระจายอยู่ทุกภาค โดยทั่วไปมักจะพบขึ้นในป่าโปร่งผลัดใบ
ทั้งในภูมิภาคที่เป็นภูเขาและที่ราบ ในต่างประเทศมีรายงานว่าพบในลาวและกัมพูชา
การปลูกเลี้ยงทำได้งาย ทนแล้งได้ดี ชอบแสงแดดและอากาศถ่ายเทมากกว่าไอยเรศ
และช้าง อาจปลูกติดไว้กับต้นไม้ ท่อนไม้ หรือปลูกลงกระเช้าไม้ก็ได้เขาแกะเป็นกล้วยไม้
ชนิดเดียวในสกุลช้างที่มีลักษณะช่อดอกตั้งขึ้นใบมีลักษณะแบน ยาวประมาณ 15 เซนติเมตร และบางกว่ากล้วยไม้ชนิดอื่นในสกุลเดียวกัน โคนใบซ้อนกันเป็นแผง ใบโค้งสลับกันในทางตรงกันข้าม ด้วยลักษณะเช่นนี้เองจึงได้ชื่อว่า "เขาแกะ" ช่อดอกเป็นรูปทรงกระบอก มีดอกแน่นช่อ ดอกมีขนาดประมาณ 2 เซนติเมตร กลีบดอกทั้งกลีบนอกและกลีบในมีพื้นสีขาว มีแต้มสีม่วงครามที่ปลายกลีบทุกกลีบ ฐานของแผ่นปากและครึ่งหนึ่งของแผ่นปากที่ต่อกับฐานมีสีขาว ส่วนอีกครึ่งหนึ่งของแผ่นปากเป็นสีม่วงครามเช่นเดียวกับที่ปลายกลีบ แต่สีเข้มกว่า ปากของเขาแกะคล้ายกับปากของไอเรศ สีม่วงครามของเขาแกะบางต้นอาจจะแปรเปลี่ยนไปได้ เช่น เปลี่ยนไปทางสีม่วงมากจนเกือบจะแดง จึงเรียกว่า "เขาแกะแดง" บางต้นก็แปรเปลี่ยนไปทางสีฟ้าหรือสีน้ำเงินก็มี เดือยดอกยาวกว่าและแคบกว่าของไอยเรศ ปลายของเดือยดอกโค้งลง

     ฤดูออกดอกประมาณเดือนพฤษภาคมถึงกรกฎาคม ดอกบานทนประมาณสองสัปดาห์ มีผู้นำเขาแกะไปผสมข้ามสกุลกับกล้วยไม้ชนิดอื่นอีกหลายชนิด โดยเฉพาะกล้วยไม้ในสกุลใกล้เคียงกับกล้วยไม้สกุลแวนดา เนื่องจากปลูกเลี้ยงได้ง่าย ช่อดอกตั้ง สีของดอกเป็นสีม่วงครามหรือใกล้ไปทางสีน้ำเงิน ซึ่งเป็นสีที่หาได้ยากในกล้วยไม้ทั่ว ๆ ไป ถ้าได้มีการพัฒนาลูกผสมเขาแกะต่อ ๆ ไปอีก ก็อาจจะได้กล้วยไม้พันธุ์ใหม่ที่มีเลือดเขาแกะ เป็นไม้ตัดดอกหรือเป็นประเภทสวยงามก็ได้